Borsa Türleri Nelerdir

Borsa Türleri Nelerdir

Hisse senetleri ile borsalar hep birlikte anılırlar. Çünkü çok eskilerde deniz ticareti yaygınlaşmaya başladığında hisse senetleri ilk olarak liman kentlerinde el değiştirmeye başlamış. Ticaret yaygınlaştıkça ve işlem hacimleri de yükselince bu işin yapılması için ayrı binalara gereksinim duyulmuş. Dünyada ilk borsa Belçika’da Anvers kentinde kurulmuştur.

Sermaye borsaları, kıymetli kağıtların ticaretinin yapıldığı kurumsal piyasalardır. Borsalar, sadece hisse senetlerinin değil başka türden ticari malların (emtiaların) ve sermaye piyasası araçlarının da ticaretinin yapıldığı yerlerdir. Örneğin tahvil ve bonolar genellikle menkul kıymetler borsalarının içinde alınıp satılırlar. Ancak döviz ticareti için döviz borsaları veya mal ticareti için emtia borsaları bulunmaktadır. Örneğin pamuk borsalarında pamuk fiyatları belirlenir.

Ülkemizde borsanın tarihi Osmanlının son zamanlarına kadar uzanır. İlk zamanlar ağırlıklı olarak bono piyasası hareketlidir. 1980’li yılların başlarına kadar yabancı paraların alınıp satıldığı bir tür tezgah üstü piyasa bulunuyordu. Bu bir çeşit döviz borsasıydı. Yabancı paraların kurları burada belirleniyordu.

Borsa Türleri
Borsa Türleri

Borsa dendiğinde, alıcı ile satıcının veya vekalet verdikleri kişilerin menkul kıymet, emtia ya da benzeri kıymetlerin alım satım işlemleri için bir araya geldikleri, belli bir mekanda ve belli zaman içinde işlem yapılan ve belirlenmiş kurallar çerçevesinde çalışan merkezi pazarlar ifade edilmektedir.

Genel olarak semaye piyasalarında birincil ve ikincil piyasalar vardır. Birincil piyasaları, hisse senetlerinin ihraç edilmesi işlemlerini içerir. İkincil piyasalar ise piyasalara ihraç edilmiş hisse senetlerinin alım ve satım işlemlerini kapsar. İkincil piyasalar, bu özellikleri yüzünden sermaye piyasalarından ayrılmışlar ve menkul kıymet piyasaları ortaya çıkmıştır.

İşte borsalar ikincil piyasalardır. Borsa ticarete konu malların alım ve satım işlemlerinin yapıldığı kurumsal piyasalardır demiştik. Borsaların kurumsal kimliğini kuruluş özelliklerinden alır. Piyasa kimliklerini ise alım ve satım işlemlerinin yapıldığı pazarlar olmalarından alırlar.

Öncelikle borsalar, yapılan alım ve satım işlemlerinin vadelerine ve teslim sürelerine göre vadeli ve vadesiz olarak ikiye ayrılırlar.

Vadesiz alım ve satım işlemlerinde, işlemin yapıldığı malın değeri güncel fiyat üzerinden belirlenir. Alım ve satım işlemi yapılan malın ve kıymetli evrakın teslimi iki iş günü içinde yapılır.

Vadeli işlemlerde ise sözleşmeler yapılır. Bu sözleşmelerde malın veya kıymetli evrakın satışının ne zaman yapılacağı ve hangi fiyattan yapılacağı belirtilir. Alıcı ve satıcı belirlenen tarihte ve belirlenen fiyatta anlaşmış olurlar. Daha çok riskten korunmak için yapılır.

Ülkemizde vadeli işlemler Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası’nda yapılmaktadır. En çok vadeli buğday sözleşmeleri ile vadeli pamuk sözleşmeleri işlem görmektedir. Bunun yanında İstanbul Altın Borsası’nda altın, gümüş ve platin gibi kıymetli madeler üzerine vadeli işlemler yapılmaktadır.

Borsalar iş konularına göre de farklılaşıyor:

  • Menkul kıymet borsalarında menkul kıymetler alınıp satılır
  • Emtia borsalarında emtia işlemleri yapılır
  • Döviz borsalarında döviz işlemleri yapılır
  • Vadeli işlem borsalarında türev araçları işlem görür
  • Ticaret borsalarında borsaya dahil maddelerin alım ve satım işlemleri yapılır

Bunlar dışında borsaya konu olan malın cinsine göre, altın borsası, pamuk borsası gibi özel ürün borsaları bulunmaktadır.